Nội dung chính
Tiếng rào phố phường: Hành trình âm thanh qua bao thế hệ
Tiếng rào không chỉ là lời mời mua hàng mà còn là nhịp tim của thành phố, lưu giữ ký ức của bao thế hệ.
Âm vang trong ký ức đô thị
Trong trí nhớ của nhiều người Việt, đặc biệt là những ai lớn lên ở các đô thị, tiếng rào là một phần không thể tách rời của cuộc sống hàng ngày. Từ tiếng rào xôi buổi sáng, bánh khúc trong sương mỏng, cho tới tiếng rào chè, bún riêu khi chiều tà, mỗi âm thanh mang một “điểm dừng” riêng, đánh thức con phố còn ngái ngủ và đồng thời nhắc nhở người dân về thời gian đang trôi.
Như nhà văn Thạch Lam đã ghi lại trong Hà Nội băm sáu phố phường, tiếng rào “bánh khúc nóng đây”, “ai xôi lạc nào” vang lên chậm rãi, tạo nên một “linh hồn” cho những góc phố cổ. Đối với ông, tiếng rào không chỉ là thông tin bán hàng mà còn là tín hiệu của một buổi sáng, một vòng quay đời sống được lặp đi lặp lại qua năm tháng.
Theo báo cáo của Viện Nghiên cứu Văn hoá Việt Nam (2023), 78% người lớn tuổi tại Hà Nội và 65% tại TP.HCM xác định tiếng rào là một trong năm âm thanh đặc trưng nhất của thành phố mình.
Tiếng rào và sự đa dạng địa phương
Mỗi vùng miền có cách rào riêng, phản ánh nhịp sống và giọng điệu địa phương. Ở Hà Nội, tiếng rào thường chậm rãi, âm trầm, kéo dài; còn ở Sài Gòn, âm thanh nhanh hơn, mạnh mẽ, phản ánh nhịp độ năng động của thành phố miền Nam. Dù khác nhau, chúng đều là “kết nối không lời” giữa người bán và người mua, không cần loa phát thanh hay quảng cáo điện tử.
Thách thức trong thời đại số
Với sự bùng nổ của siêu thị, trung tâm thương mại và nền tảng mua sắm trực tuyến, tiếng rào truyền thống dần lùi lại. Nhiều khu phố chỉ còn nghe tiếng rào vào những khung giờ đặc biệt hoặc ở những con hẻm cổ. Người bán hàng rong ngày càng ít, và những tiếng rào “cổ” trở nên hiếm hoi.
Nhưng tiếng rào chưa biến mất hoàn toàn. Các “tiếng rào số” hiện nay xuất hiện qua loa quảng cáo, thông báo khuyến mãi và các video livestream. Mặc dù hình thức thay đổi, mục đích vẫn giữ nguyên: kêu gọi, mời mua và tạo kết nối.
Giá trị văn hoá và các nỗ lực bảo tồn
Những dự án ghi âm, triển lãm và tài liệu phim đang cố gắng bảo tồn tiếng rào như một “di sản âm thanh” đô thị. Các bản ghi âm của các nghệ sĩ như Nguyễn Thanh Bảo, dự án “Âm thanh phố phường” của Sở Văn hoá Hà Nội, đã lưu giữ hơn 200 tiếng rào từ các khu phố cổ.
Trong điện ảnh, tiếng rào được tái hiện để gợi nhớ không gian xưa: phim Mùi đu đủ xanh, Khi mẹ chồng về làng đều sử dụng tiếng rào để tạo bối cảnh sinh động. Nhà văn Nguyễn Nhật Ánh cũng thường dùng tiếng rào như một “mũi kim” nối liền quá khứ và hiện tại trong các tác phẩm như Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ.
Nhìn lại và hướng tới tương lai
Những người như bà Nguyễn Thị Minh Ngọc (65, Cầu Giấy, Hà Nội) vẫn nhớ âm thanh của những người thu mua sắt vụn, cho rằng tiếng rào mang lại “cảm giác nhớ ký ức”. Nhà báo Nguyễn Minh Lâm (55, Tây Hồ) nhấn mạnh: trong thời đại mà mọi thứ di chuyển nhanh chóng, tiếng rào xưa là lời nhắc nhở về một nhịp sống chậm hơn, nơi con người có thời gian lắng nghe và cảm nhận không gian xung quanh.
Việc bảo tồn tiếng rào không chỉ là giữ lại một âm thanh mà còn là bảo vệ “cốt lõi” văn hoá đô thị – những câu chuyện, những nụ cười và những giây phút giao tiếp chân thật.
Anh Nhi
