Chợ Đồn không chỉ là một điểm giao thương mà còn là chứng nhân sống động của những cuộc chinh chiến Tây Sơn tại miền Nam.

Chợ Đồn trong ký ức người dân Biên Hòa

Trong giao tiếp hàng ngày, người dân Biên Hòa thường nhắc tới những địa danh phi hành chính như Lò Bò, Lò Heo, Gò Cát hay Hố Bò. Chợ Đồn là một trong số đó – một tên gọi vừa mang đậm tính lịch sử, vừa gắn liền với đời sống thương mại và ẩm thực địa phương.

Chứng cứ lịch sử: Sách “Địa danh hành chánh – lịch sử – văn hóa Đồng Nai”

Theo cuốn Địa danh hành chánh – lịch sử – văn hóa Đồng Nai (Hội Khoa học Lịch sử Đồng Nai, 2013), Chợ Đồn xuất hiện trong mục “Lịch sử” tại trang 723. Khi đó, khu vực thuộc phường Bửu Hòa, trước đây là thôn Bình Long, Tổng Chánh Mỹ Thượng, huyện Phước Chánh, tỉnh Biên Hòa. Tên gọi gốc là “Chợ Lò” – nơi tập trung các lò sản xuất gốm.

Những năm 1770‑1783, quân Tây Sơn liên tiếp đồn trú tại đây để ngăn chặn quân Nguyễn quay lại Gia Định. Do vậy, người dân bắt đầu gọi khu vực này là “Chợ Đồn”.

Quân Tây Sơn và bốn lần xâm chiếm Gia Định

Những sự kiện này được khẳng định trong Bộ Lịch sử Việt Nam, tập 4 (2017). Các tiểu mục quan trọng:

• Tháng 2/1776 – Nguyễn Lữ tấn công Gia Định, quân Tây Sơn chiếm Sài Gòn.
• Tháng 3/1777 – Dưới chỉ huy của Nguyễn Huệ, quân Tây Sơn lần thứ hai đánh thắng.
• 1782 – Nguyễn Nhạc tiếp tục mở rộng quyền kiểm soát.
• Tháng 2/1783 – Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ đánh tan quân Xiêm, củng cố vị thế.

Giữa các lần xâm lược, quân Nguyễn cũng đã lùi lại, khiến khu vực Chợ Đồn trở thành một pháo đài tạm thời, nơi quân Tây Sơn dựng trại và thương mại phát triển.

Những tài liệu khác củng cố câu chuyện

Trong Tự vị tiếng nói miền Nam của Vương Hồng Sển (Nhà xuất bản Trẻ, 1999), mục “Cù lao Phố” ghi lại: “Khi binh Tây Sơn vào, đóng đến chỗ này thành danh là Chợ Đồn” (tr. 250).

Sách Gia Định Thành thông chí (dịch của Phạm Hoàng Quân) cũng đưa ra các tên thay thế: chợ Lò Giấy, chợ Bình Tiên, chợ Bình Long – tất cả đều liên quan tới thời kỳ quân Tây Sơn đóng đồn.

Trong Biên Hòa sử lược của Lương Văn Lựu, tác giả nhấn mạnh: “Chợ Đồn là nơi giao tranh giữa quân Lý Tài (trước Tây Sơn) và quân Đông Sơn của Đỗ Thành Nhân, sau này quân Tây Sơn chiếm lại và đặt tên mới.”

Di tích và nét văn hoá hiện đại

Ngày 1/7/2025, các phường Bửu Hòa, Tân Vạn, Hóa An, Tân Hạnh hợp nhất thành phường Biên Hòa, trong đó Chợ Đồn nằm ở trung tâm. Khu vực còn nổi tiếng với:

• Đặc sản nem nướng, bánh canh cá lóc.
• Cầu Thủ Huồng – di tích lịch sử.
• Đền Nguyễn Tri Phương (di tích quốc gia) và chùa Thanh Lương (di tích cấp tỉnh).

Đường Nguyễn Tri Phương, nối từ ngã tư Chợ Đồn tới Bùi Hữu Nghĩa, đã được nâng cấp gần đây, giúp lưu thông tốt hơn và thu hút du khách.

Trần Chiêm Thành