Nội dung chính
Trong thời đại số hoá, AI không còn chỉ là trợ lý mà đang dần chiếm lĩnh nhiều công việc truyền thống. Đối với học sinh thế hệ Gen Z, việc sở hữu những năng lực “thuần người” là chìa khóa để duy trì lợi thế cạnh tranh trên thị trường lao động đang thay đổi nhanh chóng.
Tiếp cận AI một cách cân bằng
Theo Tiến sĩ Phạm Hồng Hoa, Phó Hiệu trưởng Trường Nam Úc Scotch AGS (TP.HCM), giáo dục không nên rơi vào hai thái cực: một bên quá lạc quan, coi AI là “cứu cánh” cho mọi vấn đề học tập; bên còn lại lại hoảng sợ và cố gắng tránh xa công nghệ. Ông nhấn mạnh, “Mục tiêu là định hướng học sinh phát triển tư duy độc lập, liêm chính học thuật và khả năng làm chủ công nghệ ngay từ bậc phổ thông”.
Nhiều trường đại học trên thế giới cũng đang áp dụng chính sách thận trọng khi cho phép sử dụng AI, nhằm bảo vệ các giá trị cốt lõi như trung thực học thuật, tư duy phản biện và khả năng phân tích độc lập. AI được xem như công cụ mở rộng khả năng tiếp cận thông tin, nhưng không thể thay thế quá trình suy nghĩ, lập luận và sáng tạo của con người.
Kiểm soát và định hướng sử dụng AI ở bậc phổ thông
Ở Trường Nam Úc Scotch AGS, giáo viên đã thiết lập tiêu chí rõ ràng cho các môn xã hội, kinh tế và nhân văn – những lĩnh vực dễ bị lạm dụng AI trong viết bài luận. Hệ thống kiểm tra đạo văn và phát hiện dấu hiệu phụ thuộc AI được tích hợp trong quy trình chấm điểm, nhằm khuyến khích học sinh tự lập luận và duy trì tiêu chuẩn học thuật cao.
Song song với việc kiểm soát, nhà trường còn tích hợp các kỹ năng “thuần con người” vào chương trình học: thảo luận nhóm, thuyết trình, phản biện quan điểm và tự đánh giá quá trình học. Những hoạt động này buộc học sinh phải diễn đạt suy nghĩ bằng ngôn từ của mình, lắng nghe ý kiến đa chiều và bảo vệ lập luận bằng lý lẽ, thay vì dựa vào câu trả lời có sẵn từ công nghệ.
Những kỹ năng “thuần người” mà AI khó thay thế
Hiệu trưởng Nguyễn Thị Kim Huệ (THPT Bình Tân, TP.HCM) cho rằng, thay vì sợ AI thay thế, học sinh Gen Z nên xem công nghệ này như một công cụ mở rộng năng lực bản thân. Bà nhấn mạnh ba nhóm kỹ năng cốt lõi:
- Tư duy phản biện, phân tích và giải quyết vấn đề – khả năng đặt câu hỏi, đánh giá thông tin và đưa ra quyết định độc lập.
- Kỹ năng giao tiếp, làm việc nhóm và hợp tác – truyền đạt ý tưởng, lắng nghe và xây dựng quan hệ trong môi trường đa dạng.
- Trí tuệ cảm xúc và sáng tạo – thấu hiểu cảm xúc, tạo ảnh hưởng tích cực và đưa ra những ý tưởng mới.
Ở THPT Bình Tân, học sinh được khuyến khích lựa chọn con đường học tập phù hợp với năng lực và sở thích, đồng thời linh hoạt thích nghi với xu hướng chuyển đổi của thị trường lao động. Bà nhấn mạnh, “Các ngành nghề trong tương lai sẽ đòi hỏi sự kết hợp hài hòa giữa kiến thức chuyên môn, kỹ năng mềm và khả năng làm chủ công nghệ”.
Quan điểm của chuyên gia thị trường lao động
Ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TP.HCM, chia sẻ rằng AI sẽ tác động mạnh tới thị trường việc làm, nhưng không đồng nghĩa với việc “xóa sổ” cơ hội cho con người. “Nguy cơ thực sự là không học, không rèn luyện kỹ năng”, ông nhấn mạnh.
Theo ông, người lao động giỏi không cần biết mọi thứ, mà cần hiểu rõ thế mạnh của bản thân và tập trung đào tạo chuyên sâu. Tại TP.HCM, nhu cầu nhân lực hiện nay tập trung vào thương mại, dịch vụ, công nghiệp và xây dựng, với yêu cầu cao về đào tạo bài bản và khả năng ứng dụng công nghệ.
Do đó, học sinh Gen Z cần xác định sở thích, năng lực cá nhân và bám sát xu hướng phát triển của thị trường. AI có thể thay thế một số công việc lặp đi lặp lại, nhưng không thể thay thế những người biết học hỏi, sáng tạo và tạo ra giá trị mới.
Kết luận: Định hướng giáo dục trong kỷ nguyên AI
Tiến sĩ Phạm Hồng Hoa tổng kết: “Thay vì cấm hay tự do tuyệt đối, nhà trường nên xây dựng khung hướng dẫn sử dụng AI có trách nhiệm, gắn với mục tiêu học tập rõ ràng. Chương trình cần giảm bớt ghi nhớ máy móc, tăng cường thảo luận, dự án liên môn và vai trò dẫn dắt của giáo viên.”
Trong bối cảnh AI ngày càng mạnh mẽ, kỹ năng giúp học sinh không bị thay thế không nằm ở việc biết sử dụng AI tới đâu, mà ở tư duy độc lập, liêm chính học thuật, khả năng giao tiếp và tinh thần học tập suốt đời. Đầu tư vào những năng lực này ngay từ bậc phổ thông sẽ là nền tảng vững chắc cho tương lai.
Hồ Phúc
