Nội dung chính
AI và mạng xã hội: Cơ hội và thách thức
AI và các nền tảng xã hội đang mở ra một kỷ nguyên tri thức nhanh chóng lan tỏa, nhưng đồng thời tạo ra những ảo giác hiểu biết nguy hiểm.
Trong thời đại số, một chiếc điện thoại kết nối Internet cho phép người dùng truy cập hàng ngàn tài liệu về y tế, giáo dục, khoa học và văn hoá chỉ trong vài giây. AI hỗ trợ tìm kiếm, tóm tắt và tái cấu trúc nội dung, giúp mọi người tự tin tham gia các cuộc thảo luận công khai.
Hiện tượng ảo giác hiểu biết
Khi AI biến những câu hỏi đơn giản thành các bài viết mạch lạc, ranh giới giữa “biết” và “hiểu” trở nên mơ hồ. Người dùng chỉ cần nhập một vài câu lệnh, AI sẽ trả về một đoạn văn có thuật ngữ chuẩn, dẫn đến cảm giác “tôi đã biết” mà thực tế chưa qua kiểm chứng.
Theo Nguyễn Thị Thanh Thúy, nhà xã hội học tại TP.HCM, hiện tượng này được gọi là “bình đẳng biểu đạt” – mọi người đều có thể trình bày giống chuyên gia, nhưng không có nền tảng kiến thức sâu.
Trên các trang mạng xã hội Việt Nam, các bài viết về sức khỏe, giáo dục hay tư vấn tâm lý thường được đăng tải với giọng điệu dứt khoát và dùng thuật ngữ chuyên môn, dù nguồn gốc chỉ là tổng hợp nhanh qua AI.
Chuyên gia cảnh báo: AI không phải là chuyên gia
Ông Lê Văn Tiến, đồng sáng lập Bot Bán Hàng và chuyên gia chatbot, nhấn mạnh: “AI là công cụ hỗ trợ, không phải thay thế con người. Khi AI được nhân hoá và trình bày như một chuyên gia, người dùng dễ rơi vào bẫy tin tưởng mù quáng.”
Ông đề xuất ba hướng cải thiện:
- Minh bạch nguồn dữ liệu: Các mô hình AI cần cung cấp thông tin về nguồn gốc và thời gian cập nhật.
- Cảnh báo nội dung do AI tạo: Các nền tảng xã hội nên gắn nhãn “được AI hỗ trợ” cho mỗi bài viết.
- Giáo dục kỹ năng xác minh: Hướng dẫn người dùng cách kiểm chứng thông tin qua nguồn độc lập.
Hệ quả và giải pháp thực tiễn
Trong y tế, các lời khuyên không có căn cứ khoa học có thể lan truyền nhanh chóng, gây hoang mang cho bệnh nhân. Trong giáo dục, sinh viên có nguy cơ “học nhanh” nhưng thiếu chiều sâu, dẫn tới khả năng tư duy phản biện giảm sút.
Để tránh “bẫy” AI, các bên liên quan cần:
Người dùng
Thẩm định thông tin, kiểm tra nguồn, và không dựa hoàn toàn vào câu trả lời AI.
Nhà sản xuất nội dung
Ghi rõ phần nào do AI tạo, kèm theo tài liệu tham khảo và hạn chế việc đưa ra khuyến nghị y tế hoặc pháp lý.
Nhà cung cấp nền tảng
Áp dụng các công cụ AI kiểm duyệt, gắn nhãn nội dung AI và cung cấp đường dẫn tới các nguồn đáng tin cậy.
Như vậy, khi ranh giới giữa hỗ trợ và ảo giác hiểu biết được tôn trọng, xã hội sẽ khai thác tối đa sức mạnh lan tỏa của AI mà không hy sinh chất lượng tri thức.
Tiểu Vũ
