Nội dung chính
AI và mạng xã hội – Cơ hội và thách thức cho tri thức
Mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo (AI) đã biến tri thức thành một nguồn tài nguyên khắp nơi, nhưng đồng thời tạo ra ảo giác hiểu biết khi các ý kiến cảm tính được trình bày như lời chuyên gia.
Sự lan tỏa tri thức dễ dàng hơn bao giờ hết
Trong kỷ nguyên số, một chiếc smartphone kết nối internet đủ để người dùng tra cứu, tổng hợp và diễn giải thông tin về y tế, giáo dục, khoa học công nghệ hay văn hoá. Theo báo cáo Vietnam Digital Media 2025 của Bộ Thông tin và Truyền thông, 68% người dùng internet tại Việt Nam đã từng tiếp cận nội dung do AI tạo ra.
Nhờ AI, việc tổng hợp thông tin chỉ mất vài giây; kết quả là các bài viết, video và meme xuất hiện liên tục trên các nền tảng như Facebook, TikTok hay YouTube.
Ranh giới mờ giữa hiểu biết phổ thông và chuyên môn
Khi AI cung cấp câu trả lời mạch lạc, người dùng dễ nhầm lẫn giữa việc “nói” và “biết”. Như bà Nguyễn Thị Thanh Thúy, cử nhân xã hội học, mô tả hiện tượng “bình đẳng biểu đạt” – mọi người đều có thể viết một đoạn luận có vẻ chuyên môn, nhưng thiếu kiểm chứng thực tiễn.
Hình ảnh này cho thấy một bài viết có thể được “đánh bóng” bằng thuật ngữ chuẩn, nhưng không hề phản ánh kiến thức thực tế hoặc kinh nghiệm thực hành.
Nguy cơ ảo giác hiểu biết và những ví dụ thực tiễn
Những câu chuyện từ y tế, giáo dục và công nghệ
Trên các nhóm sức khỏe, các lời khuyên “tự nhiên” như “uống gừng mỗi ngày sẽ chữa ho” lan truyền nhanh chóng, dù chưa có bằng chứng khoa học. Trong giáo dục, những bài viết về “cách học nhanh” thường mang giọng điệu dứt khoát và dùng thuật ngữ “các nghiên cứu cho thấy”, mặc dù nguồn tham khảo không được nêu rõ.
Ông Lê Văn Tiến, đồng sáng lập Bot Bán Hàng, chia sẻ: “AI là công cụ mạnh mẽ, nhưng khi được nhân hoá thành “chuyên gia” trên mạng xã hội, người dùng dễ rơi vào bẫy tin tưởng mù quáng.”
Những trường hợp này cho thấy “hình thức” – cấu trúc logic, ngôn ngữ trôi chảy, thuật ngữ chuẩn – đang chiếm ưu thế so với “nội dung” – độ sâu, tính kiểm chứng.
Giải pháp nâng cao minh bạch và trách nhiệm
Vai trò của nhà sáng tạo nội dung, nền tảng và người dùng
1. Minh bạch nguồn gốc AI: Các công cụ tạo nội dung cần gắn nhãn “được hỗ trợ AI” và cung cấp liên kết tới dữ liệu gốc.
2. Kiểm chứng độc lập: Các nhà xuất bản và các nhóm chuyên môn nên đưa ra quy trình rà soát nhanh (fact‑checking) cho các bài viết mang tính “chuyên môn”.
3. Giáo dục người dùng: Các chương trình giáo dục kỹ năng số nên dạy cách nhận diện nội dung AI, cách kiểm tra nguồn và cách phản biện.
4. Nền tảng xã hội: Cần tích hợp cảnh báo tự động khi phát hiện nội dung có khả năng do AI tạo ra, giống như các cảnh báo về tin giả hiện nay.
Khi các yếu tố trên được thực thi, AI sẽ chuyển từ “trình bày ảo giác hiểu biết” sang “tăng cường trí tuệ con người”.
Tiểu Vũ
