Nội dung chính
Trong những đêm trời Tây Nguyên trong xanh, tiếng khèn bầu cùng các giai điệu dân ca K’ho vang lên như một bản hùng ca của thiên nhiên.
Lễ Mừng Lúa Mới – Nhô Lir Bông (Nhô Lir Vong)
Mùa khô kéo về, đồng lúa chín rực rỡ, người buôn làng Tây Nguyên tụ họp để tổ chức lễ hội lúa mới vào tháng 12 dương lịch. Sau nghi lễ hiến tế trâu dưới cây nêu, cả làng cùng nhảy xoang, uống rượu cần, nướng thịt và hát những ca dao, yal yau và tam pớt suốt 7‑10 ngày.
Bốn thể loại chính của dân ca K’ho
1. Yal Yau – Hát kể chuyện xưa
Yal yau là hình thức hát kể, thường kéo dài từ hoàng hôn đến sáng hôm sau, thậm chí 2‑3 ngày liền. Các bài hát có độ dài như trường ca, dựa trên hàng trăm truyện cổ, thơ ca (tam pla) và sử thi, phản ánh đời sống tinh thần phong phú của người K’ho. Điệu đơs crih (đơs = nói, crih = chuyện lạ) là điểm nhấn sáng tạo, giúp câu chuyện thêm sinh động.
2. Tam Pớt – Lah Long – Hát giao duyên
Tam pớt (hay lah long) là các bài ca tình cảm, thường là đối đáp nam‑nữ. Chỉ với vài câu đùa giỡn, đôi lứa có thể “nối duyên” ngay. Lời ca mộc mạc, lấy cảm hứng từ ca dao, tục ngữ: “Cô gái như lá hành nghiêng…” hay “Thân con gái như cây rau rịa”. Những đoạn này thường xuất hiện trong lễ hội, trên nương rẫy, hoặc bên bếp lửa nhà sàn.
3. Nri – Hát luật tục
Nri là thể loại ngắn gọn, dùng để truyền tải luật lệ, lời khuyên và tri thức thực tiễn. Khi có vi phạm, dân làng sẽ hát một đoạn nri để nhắc nhở: “Chim sáo không ngừng rỉa cánh…” Nhờ tính dễ nhớ, các quy tắc xã hội dù không có chữ viết vẫn được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
4. Bài cúng thần linh
Trong các nghi lễ cúng Yàng (thần linh), người K’ho sử dụng những bài ca linh hoạt, không cố định số câu, nhưng luôn giữ vần điệu. Lời ca thường là lời cầu khẩn: “Ơ Yàng! Xin cho mưa thuận, gió hòa, có lúa, có thóc…”
Âm nhạc và nhạc cụ truyền thống
Những giai điệu này được đệm bởi bộ cồng chiêng sáu chiếc, kèn ống bầu (kơmbuat), đàn ống tre (kơrla) và trống (sơgơr). Các cụ già còn truyền các trường ca dài hàng nghìn câu, kể về tình yêu, tình bạn, thiện‑ác, sinh‑diệt, và các địa danh như Ri Ôngto, Sre Nhắc, Bồ Liêng.
Bảo tồn di sản và thách thức hiện đại
Theo nhà nghiên cứu Trần Thanh Hoài, người đã gắn bó hơn 30 năm với công tác bảo tồn văn hoá dân gian, quá trình đô thị hoá và biến đổi sản xuất đã khiến một số lễ hội mất đi tính nguyên sơ, không gian biểu diễn của yal yau, tam pớt bị thu hẹp. Tuy nhiên, nỗ lực thu thập, ghi âm, xuất bản các tuyển tập ca dao, trường ca đang tăng lên. Nhiều làn điệu đã được đưa lên sân khấu hội thi, hội diễn, tạo cơ hội cho thế hệ trẻ tiếp cận và duy trì truyền thống.
Việc biến truyền khẩu thành tài liệu số, kết hợp với giáo dục cộng đồng, được xem là con đường bền vững nhất để dân ca K’ho “tiếp tục ngân vang, sâu lắng và tha thiết” qua các thời đại.
Quỳnh Uyển.
